6-АПТА
СӨЗ МӘДЕНИЕТІНІҢ АСПЕКТІЛЕРІ

Cөзіне қарай кісіні ал, кісіге қарап сөз алма. 
Абай

1-тапсырма. Сөз мәдениетіне қойылатын талаптарды көрсетіңіз.
______________________________________________________
______________________________________________________
______________________________________________________
______________________________________________________

2-тапсырма. Өзіңіздің сөйлеу тіліңізде кездесетін кемшілікті көрсетіңіз. 
Біріншіден, ________________________________________________
Екіншіден, ________________________________________________
Үшіншіден, ________________________________________________
Төртіншіден, _______________________________________________
Бесіншіден, ________________________________________________

Есте сақтаңыз!
Аспект (лат. aspectus) – белгілі бір ұғым, құбылыс, келешек қарастырылатын көзқарас, пікір. 

3-тапсырма. Мәтіннің мазмұнын өз ойыңызбен кеңейтіп баяндаңыз.  

Тіл мәдениетінің аспектілері

Ғалым‑профессор М.Серғалиев тіл мәдениетінің үш  аспектісін көрсетеді:
1) нормативтік аспект; 2) этикалық аспект;  3) коммуникативтік аспект.
 Бірінші аспект бойынша тілдік норманы қатаң сақтау талап етіледі. Яғни, лексика, грамматика, орфоэпия, орфография, стилистика т.б.
Этикалық аспект бойынша сөйлеу тілінде де, жазу тілінде де сыпайылық пен ізеттілік сақталу керек. Сөйлесушінің көңілін қалдыру, дөрекі сөйлесу тән емес. 
 Коммуникативтік аспект бойынша адамдармен қарым‑қатынас жасағанда ойды, пікірді дәл, қисынды, орынды жеткізе білу және т.б. талап етіледі. 
Б.Н.Головин сөз мәдениетінің төмендегідей коммуникативтік сапасын атап көрсетеді: 
1) сөздің дұрыстығы (точность речи);
2) сөздің тазалығы (чистота речи);
3) сөздің дәлдігі (точность речи); 
4) сөздің қисындылығы (логичность речи); 
5) сөздің мәнерлігі (выразительность речи);
6) сөздің бейнелілігі (образность речи);
7) сөздің қол жетімділігі (доступность речи);
8) сөздің өтімділігі (действенность речи);
9) сөзді орынды сөйлеу (уместность речи);
10) сөз байлығы (богатство речи).
Сөйлеу немесе жазу барысында осы аталған сапалар орындалған болса, тек коммуникативтік аспектіде ғана емес, барлық аспектіде тіл мәдениетіне қол жеткізу қиындыққа түспейді.

Есте сақтаңыз!
Фразеологизмдер халық тілінің байлығын барынша танытумен бірге, тілдің қолданылуының мол мүмкіндігін көрсетеді. Тұрақты тіркестер ойды әсерлі жеткізуге қызмет етеді.

4-тапсырма. Фразеологизмді есте сақтай отырып, олардың мағынасын ашу үшін сөйлем құраңыз.

Тілімнің ұшында тұр – есіме түспей тұр, ұмыттым, айта алмай тұрмын деген мағынаны білдіреді. 

Жіпсіз байлану – ешқайда кете алмай, күтіп отырып қалу  деген мағынаны білдіреді. 

Тақырға (мұзға) отырғызу – алдап кету  деген мағынаны білдіреді. 

5-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқып мазмұндаңыз, оларға тақырып қойыңыз.

      1.  Сөз мәдениетінің ғылыми пән ретінде қарастыратын негізгі объектісі, біріншіден, тілдік норма. Тілдік норма негізінен екі нәрсе арқылы айқындалады: пайда болған жаңа құрылым жүйеге сәйкес пе, жоқ па? Дағдыға айналды ма, жоқ па? 
Бұл – сөз мәдениетінің құрылымдық-жүйелік аспектісі. Сөз мәдениетінің қарастыратын объектісі, екіншіден, сөйлеген (жазылған) сөздің коммуникативтік сапасы: дұрыс/бұрыс, бай/жұтаң; бедерлі/бедерсіз; дәл/дәл емес т.б. Бұлай деп баға беру сөз мәдениетінің коммуникативтік аспектісіне жатады. 
Әдетте коммуникативтік сапасы жоғары, я болмаса төмен сөздің тілдік құрылымының өзіне тән белгілері мен сипаты болады. Бұл белгілер мен сипат «жақсы», я болмаса «жаман» деп бағаланатын сөздің бәріне ортақ, бәріне қатысты болып келеді. Сондықтан белгілі бір тілдік ұжым мүшесінің тілдік практикасында «жақсы сөйледі», «сөзі жатық екен», «тілге (сөзге) бай екен» тәрізді тұрмыстық деңгейде кездесетін таным-түсінігі болады. Әрине, баға беру субъективті болғанмен, сөз құрылымындағы «жақсы» я болмаса «жаманның» тілдік көрсеткіштері объективті болуы ықтимал. 

Тақырыбы: _______________________________________

2.  Сөйлеушінің алдына қойған мақсатына жетуі, оның коммуникативтік ойын тыңдаушының дұрыс зерделеуі (интерпретациялауы), ой елегінен дұрыс өткізуі тілдесудің ойдағыдай өтуінің негізгі критерийі болып саналады
Әсіресе қазақтың тілдік дәстүрінде этикалық, әлеуметтік, мәдени ерекшеліктермен байланысты тура мағынасында ұғынылмайтын айтылым түрлері бар. Мысалы, сөз этикетінде амансыз ба деген сөзге аманмын деп жауап бермейді. Тілдік дәстүрдегі бұл сұрауға тура мағынасында аманмын деп жауап беру сөз этикеті нормасының бұзылуы деп танылады.
Жекеленген сөз топтарына тән таңбалардың айтылымдағы прагматикалық мәнділігін ашу сөз мәдениеті үшін ерекше маңызды болып табылады. Сен де барамысың деген айтылымда де-нің мағынасы айрықша: «Саған не жоқ» деген семантиканың, Сен, немене, тыныш отырмайсың ба дегендегі «немене, не нәрсе» деген сөзбе-сөз мағынасында ұғынылмайды. «Қомсыну», «олқысыну», «жеку» тәрізді мағынаны білдіреді. Бұлар – сөз семантикасының тасада тұрған мағынасы. Әйтеуір, шындыққа көзін жеткіздім-ау, «Шындыққа көзін жеткізу көп күшке түскені», «қиынға соққаны» - тасада тұрған семантикалық компонент.
Тақырыбы: _____________________________________
Идеясы: _______________________________________

          3.  Сана, ойлау, таным, білім, тілдік білім, ақпарат, концепт, мәнділік, мағына т.б. іргелі ұғымдар негізінен когнитивтік лингвистиканың нысаналары болып табылады. 
Когнитивтік лингвистика – когнитология деп аталатын ғылымның бір саласы. Когнитивтік лингвистиканың зерттеу нысаны, теориялық ұстанымдары, іргелі ұғымдары, зерттеудің өзіне тән әдіс-тәсілдері бар. Когнитивтік лингвистика сана, ойлау, білім және білімнің табиғаты мен мәнін, ақиқат дүниенің санада қабылдануының нәтижесін, адамдардың танымдық қызметін, белгілі бір білімнің адам санасында жинақталып, ой елегінен өтіп, байыпталып, ақпараттық жүйеге түскен білімін қалыптастырады.
Когнитивтік лингвистикада білім ұғымымен бірге таным, ақпарат, сана, ойлау тәрізді ұғымдық категориялар жиі қолданылады.
Адамзаттың шынайы ойлауы, абстракті ойлауы тек тіл арқылы жүзеге асады. Бұл жерде ойлау дегеніміз не, сана дегеніміз не? Аражігін ашып алу қажет. С.Д.Кацнельсонның айтуынша, ойлау мен сана сөз бен тіл тәрізді. Сөздің тілге қатысы қандай болса, ойлаудың санаға қатысы да сондай

Тақырыбы: _____________________________________
Идеясы: _______________________________________

4.   Таным – ақиқаттың санада бейнелену процесі мен қайта жаңғыруының барысында жинақталған білім; қабылдау, түсіну, түсініктің пайда болуы сияқты жүйелердің өзара әрекеттестігі мен ақпарат тудыру.
Ақпарат – факт, уақиға, процесс жөнінде хабарлар; адамның күнделікті санада әртүрлі каналдар арқылы алатын және кодқа салатын, өңдейтін, қайыра өңдейтін мәлімет, білім, деректер.
Білім – адамдар санасында ақиқат дүниенің белгілері мен қасиетінің бейнеленуінің нәтижесі. Білім адамдардың өмірі мен қызметін реттеуші маңызды фактор болып табылады.
Білім – есте ұстаудың немесе естің бір бөлігі.
Білім – қоршаған дүние объектілерінің санада бейнеленуінің нәтижесі, олар туралы мәліметтер, сол нәтиженің, мәліметтердің, деректердің белгілі бір тәртіпке келтірілген жүйесі.
Бұлар – индукция, дедукция, ой қорыту, пайымдау, ассоциация тәрізді ойлау процесі барысында және салыстыру, бірегейлендіру, танып білу, категорияға топтастыру, объектілерді классификациялау операциялары арқылы алынатын деректер.

Тақырыбы: ____________________________________
Идеясы: _________________________________

 
6-тапсырма. Жоғарыда берілген төрт мәтіннен негізгі ойды білдіретін 
8 сөйлем жазыңыз.
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________